Końskie szerokości - to dwa obszary wysokiego ciśnienia atmosferycznego znajdujące się w okolicach 30 równoleżnika na półkuli północnej oraz południowej. Strefy te występują pomiędzy rejonem oddziaływania pasatów, a rejonem o przeważających wiatrach zachodnich. Przemieszczają się one na północ lub południe w zależności od ruchu słońca, pasatów i monsunów, wiejących z tej strefy na zewnątrz. Charakterystyczna pogoda dla końskich szerokości na morzu to stan ciszy lub słabego wiatru, wysokie temperatury powietrza oraz jego duża wilgotność. Nad lądem w tych szerokościach geograficznych przeważają pustynie. Termin końskie szerokości powstał w czasach, gdy transkontynentalny transport morski odbywał się żaglowcami, a częstym ładunkiem były konie przewożone z Europy do obu Ameryk oraz na Wyspy Karaibskie i Antyle. Podczas przedłużającej się podróży z powodu ciszy morskiej, koniecznością stawała się oszczędność wody pitnej dla pasażerów i załóg statków. Z tego powodu konie stawały się pierwszymi ofiarami racjonowania wody. Kończyły swój żywot po wyrzuceniu za burtę.

Zobacz też

• Tropikalna strefa konwergencji
• przegląd zagadnień z zakresu żeglarstwa

Wyjące Pięćdziesiątki - obszar rozciągający się pomiędzy 50° i 60° szerokości geograficznej południowej. Rejon ten znany jest z jednych z najsilniejszych wiatrów na Ziemi, występujących tam ze względu na brak jakiejkolwiek bariery w postaci większych mas lądowych. Ponadto na siłę wiatru ma wpływ występujący w tym rejonie zimny prąd morski - Dryf Wiatrów Zachodnich.

Obszar ten jest praktycznie niezamieszkany, z wyjątkiem takich miejsc jak południowa część Ameryki Południowej, Falklandy oraz Georgia Południowa.

W obszarze wyjących pięćdziesiątek znajduje się jeden z najsłynniejszych przylądków - Horn oraz owiana złą sławą Cieśnina Drake’a.

Pas wyjących pięćdziesiątek poprzedzają ryczące czterdziestki, na południe zaś od niego rozpościera się Ocean Południowy, a w tym bezludne sześćdziesiątki.

Zobacz też

• przegląd zagadnień z zakresu żeglarstwa

Szlak kliprów – pas wód ryczących czterdziestek był wykorzystywany przez klipry żeglujące pomiędzy Europą a Australią i Nową Zelandią

Ryczące czterdziestki, strefa ryczących czterdziestek – pas wód oceanicznych biegnący nieprzerwanie wokół południowej półkuli kuli ziemskiej, w przybliżeniu pomiędzy 40° i 50° szerokości geograficznej południowej, wzdłuż którego wieją stałe, silne wiatry zachodnie będące powodem częstych sztormów. Rejon związany z działalnością cyklonów w południowej strefie niskiego ciśnienia. Akwen trudny nawigacyjnie i niebezpieczny dla statków.

Leżący na południe od przylądka Horn obszar ryczących czterdziestek od dziesięcioleci budził respekt marynarzy ale był równocześnie wyzwaniem i próbą charakteru. Wiele jednostek spoczywa na dnie tego regionu jednak śmiałkowie, którzy przepłynęli zdobyli uznanie u innych marynarzy i mogli korzystać z marynarskich przywilejów (np. prawa gwizdania na pokładzie).

Nazwa pochodzi od 40° szerokości geograficznej południowej, nadana przez marynarzy.

Zobacz też

Zobacz hasło rycząca czterdziestka w Wikisłowniku

• geografia
• meteorologia
• nawigacja
• przegląd zagadnień z zakresu żeglarstwa
• wyjące pięćdziesiątki

Na tę stronę wskazuje przekierowanie ze strony „Odpływ”. Zobacz też: Odpływ – utwór muzyczny grupy Voo Voo.

Artykuł wymaga poszerzenia. Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, czego brakuje i uzupełnij braki, jeśli to możliwe.

Zatoka Fundy podczas odpływu

… i podczas przypływu

Pływy morskie (przypływy i odpływy) – regularnie powtarzające się podnoszenie i opadanie poziomu wody w oceanie. Wywołuje je zjawisko pływowe, którego przyczyną są siły grawitacyjne Księżyca i Słońca^[1][2]. Pływy powodowane są również przez siłę odśrodkową wywołaną obrotem Ziemi wokół środka ciężkości układu Ziemia – ciało niebieskie działające na naszą planetę.

Zmiana wysokości wody w danym miejscu jest spowodowana zmienną pozycją Słońca i Księżyca w stosunku do Ziemi, co jest połączone z rotacją Ziemi oraz batymetrią oceanów, mórz i estuariów. Efekt pływów może wystąpić także poza oceanami, wszędzie tam gdzie występuje pole grawitacyjne zmienne w czasie i przestrzeni. Najsilniejsze pływy (syzygijne) występują, gdy wpływy Słońca i Księżyca dodają się do siebie (tj. gdy Księżyc, Ziemia i Słońce znajdują się w linii prostej – w trakcie pełni oraz nowiu Księżyca). Natomiast gdy wpływ Słońca i Księżyca nie sumuje się (Księżyc, Ziemia i Słońce tworzą kąt prosty), pływy są najsłabsze (pływ kwadraturowy). Na podstawie długoletnich obserwacji oraz obliczeń astronomicznych wyznaczono czas i wielkość pływów dla wielu punktów na Ziemi (głównie niektórych portów). Wielkości te są podane w odpowiednich publikacjach (Tablice pływów, ang Tide Tables). Z danych takich korzystają też specjalne programy komputerowe używane w żegludze.

Pływy w obszarze mórz śródlądowych np. Bałtyku są prawie niewidoczne. Nie jest to spowodowane brakiem szerokiego połączenia z oceanem światowym, ale małą masą wody w basenie mórz śródlądowych, które są znacznie płytsze od oceanów. Mniejsza masa wody jest przyciągana z mniejszą siłą. W obszarze południowego Bałtyku, gdzie głębokość nie przekracza 100 metrów, poziom wody podczas przypływu podnosi się zaledwie o kilka centymetrów, zaś w Zatoce Fińskiej, na szerokości której morze jest co najmniej dwukrotnie głębsze, a sama zatoka jest szeroka na całej długości, różnica ta sięga pół metra.

Skutkiem pływów są oscylacyjne prądy nazywane prądami pływowymi, które są ważne przy nawigacji przybrzeżnej. Pas nabrzeża, który jest zatapiany przez przypływ i odsłaniany przez odpływy, zwany wattem, jest ważnym ekologicznie skutkiem przypływów.

Przeciętny czas między kolejnymi przypływami wynosi 12 godzin i 27 minut i zależy od ukształtowania akwenu, a także pory roku oraz pory dnia, dlatego też nie da się wyznaczyć stałych godzin przypływu i odpływu w danym miejscu.

Zjawisko pływów zostało po raz pierwszy matematycznie opisane w 1687 r. przez Isaaca Newtona.

Charakterystyka

Pływy morskie są powtarzającą się cyklicznie zmianą poziomu morza w następujących fazach:

• Przez kilka godzin poziom wody wzrasta i zalewa plażę;
• Woda osiąga swój najwyższy poziom;
• Poziom wody się obniża w ciągu kilku godzin podczas odpływu;
• Poziom wody przestaje się obniżać, gdy osiąga swój najniższy poziom.

W momencie, w którym poziom wody przestaje się obniżać, woda jest najspokojniejsza. Wówczas pływ zmienia kierunek i “zawraca”. Zazwyczaj moment, w którym woda jest spokojna, występuje w okresie najwyższego bądź najniższego poziomu, ale istnieją także miejsca, w których zjawisko to występuje w innych momentach^[3].

Pływy morskie w przeszłości Ziemi

Około 3-4 mld lat temu, tj. w czasie “młodości” Księżyca, znajdował się on dużo bliżej Ziemi, w odległości ok. 150 000 km (obecnie ok. 400 000 km). W związku z tym jego wpływ na naszą planetę był silniejszy niż obecnie. Powodowało to powstawanie, znacznie wyższych niż obecnie, pływów na powierzchni rodzących się na Ziemi pierwotnych oceanów. Wdzierająca się w ląd woda wydzierała luźny materiał mineralny, jak wielu uważa, tworząc środowisko umożliwiające powstanie tzw. “bulionu pierwotnego“. Dlatego, wg założeń biologii ewolucyjnej, pływy przyczyniły się do powstania i rozwoju życia na Ziemi. Ponadto fala pływowa systematycznie spowalnia obrót Ziemi, wydłużając dobę. Szacuje się, że pierwotnie okres obrotu Ziemi mógł wynosić zaledwie 6 godzin. Zmiana wartości momentu pędu ruchu wirowego Ziemi idzie w parze ze stopniowym oddalaniem się Księżyca (wydłużaniem półosi jego orbity) tak, by całkowity moment pędu układu Ziemia-Księżyc pozostawał w pierwszym przybliżeniu stały. Należy pamiętać, że dokładna analiza tego procesu obejmuje także oddziaływanie pływowe na oceany Ziemi oraz układ Ziemia-Księżyc ze strony Słońca oraz innych planet.

Miejsca występowania pływów o najwyższych skokach

Geodezyjne efekty zjawisk pływowych

• pływowa zmiana wysokości elipsoidalnej (spowodowana jest ona elastycznymi odkształceniami radialnymi skorupy ziemskiej),
• pływowa zmiana przyspieszenia siły ciężkości,
• pływowa zmiana wysokości ortometrycznej,
• pływowa zmiana wysokości normalnej,
• pływowa zmiana długości (są one rzędu s x 10^-8, a więc nie ma potrzeby ich uwzględniania w codziennych pomiarach geodezyjnych),
• pływowa zmiana kątów poziomych (poprawki pływowe kątów poziomych osiągają wartości o kilka rzędów mniejsze od błędów pomiarowych),
• pływowa zmiana odchyleń pionu,
• pływowa zmiana różnic wysokości.

Zobacz też

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Pływy morskie

• nawigacja
• przegląd zagadnień z zakresu żeglarstwa

Linki zewnętrzne

• Marek Piotrowski: Nawigacja morska Sposoby obliczania wartości pływów (pol.). Nautical Issues. [dostęp 3 listopada 2009].

• Admiratly Easy Tide prognozy czasu i wysokości pływów dla portów brytyjskich (en) strona the United Kingdom Hydrographers Office

Przypisy

Pogoria I

Pogoria IV

Pogoria III

Pogoria IV

Pogoria III

Pogorie (Pojezierze Dąbrowskie) - zespół zbiorników wodnych w Dąbrowie Górniczej, będących zalanymi wyrobiskami piasku podsadzkowego wydobywanego niegdyś dla okolicznych kopalń węgla. Dziś część z nich z racji wyjątkowych walorów przyrodniczych uzyskała status obszarów chronionego krajobrazu.

Jeziora Pogoria to:

Pogoria I

Pogoria I, pow. 75 ha, powstała w 1943 r. Jest otoczona lasami oraz zbudowanymi niegdyś ośrodkami wypoczynkowymi, dziś najczęściej przerobionymi na pensjonaty, hotele i kluby. Niegdyś było to główne miejsce letniego wypoczynku mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska. Jezioro było dawniej szkołą dla żeglarzy i kajakarzy - wychowało się tu sporo dobrych żeglarzy starszego pokolenia. Trenował tutaj również na swoich ślizgaczach wielokrotny mistrz świata - Waldemar Marszałek. Na Pogorii I wciąż jeszcze koncentruje się główne życie żeglarskie regionu. Działają tu 4 kluby żeglarskie: KSW Hutnik, KSW Fregata, PTTK TKŻ Tramp i KW LOK Zefir. Jezioro to jest gorszym akwenem do nurkowania niż Pogoria III z racji mniejszej przejrzystości wody. Maksymalna głębokość 11 metrów. W południowej części jeziora wśród trzcinowisk gniazdują rzadkie gatunki ptaków wodnych, na wschodnim brzegu znajduje się użytek ekologiczny Młaki nad Pogorią I, chroniący rzadkie gatunki roślin rosnące na młakach niskoturzycowych.

Pogoria II

Pogoria II - pow. ok. 25 ha, obszar wyrobiska popiaskowego przed zalaniem został częściowo zasypany żyzną ziemią z nadkładu, przywożonego z odkrywkowej kopalni węgla Brzozowica. Dzięki temu jezioro jest otoczone wyjątkowo bujną roślinnością, ale jest i płytkie - maksymalne głębokości nie przekraczają 2,5 m. Przy najbardziej dzikim wschodnim brzegu rośnie piękny łęg wierzbowy z dominującą wierzbą kruchą, bliźniaczo podobny do naturalnych lasów zalewowych dolin rzecznych. Tuż obok przestrzeń płytkiej zatoki zajmuje obumarły “zatopiony las”, wskazujący na niższy przed laty poziom wód jeziora, od lat jest to miejsce gniazdowania kolonii mew śmieszek, kaczek i perkozów, miejsce często odwiedzane także przez czaple. Tafla wody w dużej mierze jest porośnięta chronionymi grążelami żółtymi i rzadszymi grzybieniami białymi, brzegi zaś porastają szuwary dochodzącej do 4 metrów wysokości trzciny, pałki, trzcinnika, jeżogłówki, przeplatane pięknie kwitnącym kosaćcem żółtym. We wschodniej części akwenu znajduje się niewielka wyspa. Od 2002 roku jezioro wraz z otoczeniem stanowi użytek ekologiczny “Pogoria II” o powierzchni 40 ha. Na zbiorniku od lat obowiązuje zakaz kąpieli i pływania środkami pływającymi, jest natomiast dozwolone wędkowanie.

Pogoria III

Pogoria III - pow. 205 ha (2 km²), do niedawna największy z zalanych zbiorników, jednakże ze skromnym zapleczem rekreacyjnym. Stanowi rezerwowe ujęcie wody dla Huty Katowice. Jest to prawdziwa oaza windsurfingowców całego regionu, od lat służy również żeglarzom. Jezioro posiada bardzo czystą wodę, filtrowaną przede wszystkim przez bardzo liczne małże - racicznice zmienne. Przejrzystości wód sprzyja też fakt położenia wśród przepuszczalnych piasków polodowcowych oraz braku poważniejszych źródeł zanieczyszczeń. Jest ważnym miejscem na nurkowej mapie Polski, od lat jest w planach utworzenie tu bazy nurkowej. Największe głębokości na zbiorniku dochodzą do 18 m w najgłębszej, północnej części akwenu. Na jeziorze działa Jacht Klub Pogoria 3. W lecie odbywają się liczne regaty - największe to InterPuchar Zagłębia w klasach młodzieżowych (m.in. Optimist, Laser Radial ). Zimą pojawia się także ruch bojerowy. W południowo-zachodniej części wypożyczalnia sprzętu wodnego, rozległa plaża miejska z boiskiem do siatkówki plażowej, strzeżone kąpielisko, a także liczne punkty małej gastronomii. Jezioro w całości objęte strefą ciszy, otoczone ścieżkami rowerowymi - stąd dojazd samochodem utrudniony - jedynie okolice plaży, osiedla Łęknice i brzegu przy ul. Zakładowej (duży parking) bardziej dostępne.

Pogoria IV

Pogoria IV, pow ok. 560 ha dł. ok. 8 km, szer. ok. 3 km, pojemność ok. 52 mln. m³, lustro wody położone jest na wysokości 264,00 m n.p.m.^[1], oficjalnie nazywana Zbiornikiem Kuźnica Warężyńska, najmłodszy i największy akwen Pojezierza Dąbrowskiego o silnie wydłużonym z południa na północ kształcie - ciągnie się od jazu piętrzącego wodę od okolicy Pogorii III aż po odległe o 5 km Wojkowice Kościelne. Jezioro zajmuje najniższą część wyrobiska popiaskowego, w najszerszym miejscu jego szerokość dochodzi do 3000 metrów. Akwen zwężony w środkowej części do zaledwie kilkuset metrów - znajdują się tu liczne wysepki, z których największa o powierzchni kilku hektarów jest oddzielona od zachodniego brzegu jedynie wąskim kanałem. Północna część jeziora to przepastne głębie, dochodzące do 23 metrów. Natomiast część południowa jest znacznie płytsza, szczególnie w okolicy zachodniego brzegu znajdują sie rozległe płycizny. Akwen ma spełniać rolę przeciwpowodziową i przechwytywać ewentualną falę wezbraniową Czarnej Przemszy, która jednakże poza wysokimi stanami całkowicie omija zbiornik płynąc korytem na zachód od jeziora. Na razie zbiornik niewykorzystywany rekreacyjnie, zabroniona jest na nim i żegluga, i kąpiel ze względu na liczne podwodne przeszkody i nierówne dno. Dozwolone wędkowanie. Wzdłuż południowego, zachodniego i północnego brzegu biegnie wygodna, asfaltowa ścieżka rowerowa. W najbliższym czasie środkowowschodnia część zbiornika obejmująca płytką zatokę i liczne wysepki zostanie objęta ochroną ze względu na licznie gniazdujące tu bardzo rzadkie gatunki chronionych ptaków, które z racji piaszczystych wysp znalazły tu cenne środowisko zastępcze (naturalnie gniazdują na łachach piaskowych wzdłuż koryt rzecznych, te jednakże z powodu regulacji rzek zanikają).

Układ wszystkich tych akwenów jest źródłem interesujących planów zagospodarowania całego obszaru z systemem śluz i parkiem wodnym. Zostały one połączone siecią ścieżek rowerowych. Obecnie projekt śluzy pomiędzy jeziorami Pogoria 3 i 4 został zarzucony ze względu na ciągle odbywający się pomiędzy tymi zbiornikami ruch kolejowy. Ostatnim pomysłem jest połączenie jezior za pomocą pochylni podobnych do tych na kanale Ostródzko-Elbląskim.

Od nazwy zbiornika Pogoria I utworzono również nazwę jednego z większych polskich żaglowców. Patrz: STS Pogoria.

Linki zewnętrzne

• Google Maps - zdjęcie satelitarne

Przypisy

Morze Sargassowe (ang. Sargasso Sea) – akwen morski leżący w zachodniej części północnego Atlantyku, mniej więcej pomiędzy 20 i 35 N oraz 30 i 70 W, rozciągając się od wysp Bahama, poprzez Bermudy, aż niemal po Azory. Zasięg morza jest szczególnie trudny do określenia od strony wschodniej i częściowo południowej, ale jego granice wyznaczają w praktyce otaczające go ze wszystkich stron silne prądy powierzchniowe: Zatokowy (Golfsztrom), Kanaryjski i Północno-Równikowy. Morze Sargassowe jest nietypowe m.in. dlatego, że jest jedynym obszarem wód w pełni oceanicznych (fragment oceanu), który w nazwie posiada określenie “morze”, jako że morze (w znaczeniu terminu geograficznego) zazwyczaj styka się w jakikolwiek sposób z lądem. Stąd też trudne określenie dokładnych granic i powierzchni tego akwenu.

Morze Sargassowe to ogromna powierzchnia nieruchomej wody (ok. 6-7 mln km²) o temperaturze wody powierzchniowej dochodzącej latem do 28°C, nad którą dominują cisza lub słabe wiatry. Ciepła, bezchmurna pogoda stwarza sprzyjające warunki rozwoju roślinności morskiej, a w szczególności brunatnic – glonów z rodzaju Sargassum, które dzięki pęcherzykom gazu utrzymują się na powierzchni, przypominając winogrona sarga uprawiane od wieków w Portugalii. Nieograniczony rozwój tych kilkumetrowej długości wodorostów sprawia, że nawet gdy wieje wiatr, powierzchnia morza jest gładka. Morze to jest miejscem życia bardzo wielu organizmów, nawet takich dla których nie jest ono naturalnym miejscem rozwoju – żyją tutaj, trafiając w “sidła” owych prądów morskich, nawet jeśli mogą się rozmnażać tylko wegetatywnie.

Tam, gdzie nie ma glonów, woda jest bardzo przejrzysta, do 65 m – jest to jedna z najbardziej przejrzystych toni świata. Zasolenie Morza Sargassowego jest nietypowe jak na wody oceaniczne i bardziej przypomina zasolenie mórz wewnątrzkontynentalnych – dochodzi do 37 promili. Jest miejscem tarła m.in. węgorzy (płyną tam raz w życiu, aby odbyć tarło i umrzeć).

Morze Sargassowe w literaturze i legendach

Morze Sargassowe to jeden z najbardziej tajemniczych, owianych legendami akwenów morskich świata.

Z Morzem Sargassowym związana jest legenda o Latającym Holendrze, jako że zdarzało się, iż statki, które były z powodu różnych awarii lub uszkodzeń opuszczane przez załogi, po natrafieniu na ten akwen były w stanie jeszcze długo unosić się na powierzchni wody, a trafiając na pierścień trzech prądów morskich potrafiły jak widma przemierzać duże odległości pojawiając się nawet cyklicznie w tych samych miejscach.

Temat Morza Sargassowego przewija się w dziełach literackich i filmowych, najczęściej w poezji i literaturze baśniowej – jako symbol ciszy, spokoju, pochłonięcia lub zawieszenia w czasie, a nawet jako źródło życia. Poświęcił mu swój rozdział Jules Verne w powieści Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi. W Polsce m.in. w poezji Zbigniewa Herberta – Elegia na odejście pióra atramentu lampy, oraz w balladzie (żeglarska poezja śpiewna) Janusza Sikorskiego – Ballada o Morzu Sargassowym. Temat Morza Sargassowego był również wiązany z mityczną Atlantydą.

Fragment ballady J. Sikorskiego:

Na Sargassowym Morzu tkwią okręty,
Burty im porasta trupia pleśń
I nie czekają na nie już kobiety,
Bo która zechce czekać cały wiek.

A po pokładach snują się szkielety,
Głowonogi w kości z nimi rżną,
W banku tylko fałszywe monety
I nikt się zbytnio nie przejmuje grą.

A Bóg nakręca zegar wielkim kluczem,
Siedem obrotów nieba – siedem dni,
I znów nam jakiś tydzień głupio uciekł,
I tak nam się to życie jakoś tli.
(…)

Zobacz też

• przegląd zagadnień z zakresu żeglarstwa.

Bezludne sześćdziesiątki - obszar rozciągający się pomiędzy 60° i 70° szerokości geograficznej południowej. W rejonie tym występuje antarktyczny prąd okołobiegunowy.

Obszar ten jest niezamieszkany, czemu zawdzięcza swoją nazwę. Przyczynia się do tego surowy klimat biegunowy. Jedynym lądem występującym na tym obszarze jest północna część Antarktydy.

Na północ od pasa Bezludnych Sześćdziesiątek znajduje się pas wyjących pięćdziesiątek, obszaru o najsilniejszych stałych wiatrach na Ziemi.

Doskonały opis samotnej, morderczej żeglugi wzdłuż 60-tego równoleżnika na jachcie można znaleźć w książce Davida Lewisa “Ice Bird” (Wydawnictwo Morskie 1979)

Zobacz też: przegląd zagadnień z zakresu żeglarstwa.